Valentín Pazos Recamán aínda se acorda de cando alá polo ano 1949 había na cidade catorce castañeros traballando e de como este froito «matou moita fame» en Pontevedra. Durante moito tempo el personificó este tradicional oficio e a aparición do seu carriño (que xa ten 115 anos) era o sinal de que o outono chegara á Herrería. Hoxe segue aos seus 77 anos a pé de locomotora, pero tamén están os seus fillos Agustín, Tín, que se incorporou este ano, e Paco, con outros dous postos na Peregrina e a praza de Compostela. Ademais, uniuse ao gremio unha castañera de Barro, María Giovanna Fernández, que se fixo xunto ao seu marido unha praza na rúa Sagasta, e cuxo irmán José María atende outro carro en Gutiérrez Mellado.

Pero ¿De onde chegan tantos quilos de castañas aos quentes cucuruchos que serven todos eles? Pois hai ata cinco liñas regulares que fornecen os seus trens. María Giovanna, que di que esta ocupación «vai no sangue» -os seus avós xa eran castañeros- cruza a fronteira ata a cidade lusa do Porto. Cada quince días viaxan ou ela ou o seu irmán para traerse 400 quilos de castañas. «Sobre todo as primeiras castañas saíron moi malas este ano en Galicia, e se queremos facer clientela temos que ofrecer algo bo, por iso ímonos/ímosnos a Portugal».

Valentín, pola súa banda, é fiel «á terra da faísca», Ourense, e máis en concreto de Celanova ou Verín. Tamén vai ata alí para traerse entre 2.000 e 3.000 quilos, que logo garda nunha cámara frigorífica a 0 ou 2 graos e dos que vai dispondo para repor día a día.

Os seus fillos, Paco e Tín, tampouco coinciden á hora de buscarse as castañas. O primeiro, autodenominado O príncipe das castañas (casou o mesmo día que Felipe e Letizia), adoitaba encargar a súa primeira mercancía do outono na Ribeira Sacra.

Con bicho

«Pero cando fomos a buscala co remolque o 50 % tiñan bicho -sinala Paco-. Non choveu moito e o ourizo non abriu, así que o bicho criou dentro». Así que se foi ata o Bierzo, como fixo o ano pasado no seu debut, aconsellado por un amigo de Valladolid. «Desde alí tráenmas, pero teño que encargar 1.000 quilos e por iso sáeme un pouco máis cara -conta-. Pero foi tal o éxito que tiven que me decidín a seguir». Eses mil quilos dan para dúas semanas no seu caso, sobre todo a principio de tempada, porque acode coa súa locomotora a moitos magostos nos colexios. «A xente estuda e vai ao colexio, pero cando acabas aos teus amigos ás veces non os ves máis. Pois para min vir cada ano (levo 33 desde que viña co meu pai) é como a volta ao cole. Todos os anos volvo ver aos meus compañeiros, que é a cidade de Pontevedra, e é moi bonito». Adóitase quedar ata Reyes, «porque despois, aínda que hai castaña, a xente xa está un pouco saturada», e o resto do ano traballa nuns estaleiros. «Só quédanme os avións, teño tren e barcos…», chancea.

Competencia

Paco e o seu pai cren que a competencia neste gremio tan familiar é boa, aínda que ambos critican o uso de gas para asar as castañas por parte doutros compañeiros de oficio. «Hai que mancharse as mans», sinala o príncipe, mentres comenta que as locomotoras da súa familia utilizan carbón vexetal.

Para o seu irmán Agustín é o primeiro ano en solitario, aínda que do mesmo xeito que Paco acompañaba ao seu pai desde neno e aínda hoxe, hai días en que lle axuda. «Teño a quince familias de Parada do Sil que de toda a castaña que collen quítanme a pequena e a mala e selecciónanme a que vou buscar», asegura. Cada dúas semanas vaise a por 700 quilos, que duran vinte días, e aínda que afirma que este ano «é o peor» da castaña, a el non lle afectou «porque estas familias elíxenma». «Para min estar aquí é pura felicidade, non o cambiaría por nada do mundo», afirma.

O mesmo di o seu pai, que non se pensa xubilar «porque son unha persoa querida non mundo enteiro». E deixa unha frase para a reflexión dos pontevedreses acerca do seu tren: «Merece un monumento; fanllo a un paxaro e non a esta máquina que matou tanta fame».

«Para facer clientela temos que ofrecer algo bo, e por iso imos ao Porto»

«Para min vir cada ano é como a volta ao cole e os compañeiros son a cidade»

«Fanlle un monumento a un paxaro e non a esta máquina que matou a fame»

As variedades galegas de castaña:    

As variedades galegas de castaña foron multiplicadas por inxerto e cultivadas nos soutos durante séculos, co obxectivo de producir castaña destinada á manutención dás persoas e do gando. En cada souto se inxertaban de tres a cinco variedades, ca finalidade de obter produtos óptimos para as diferentes formas de consumo (asada, cocida ou seca); para realizar a colleita durante un período ou mais amplo posible (entre outubro e novembro); e para asegurar as produccións, pois hai variedades aneiras e outras que se manteñen produtivas todos vos anos. Como consecuencia dá diversidade varietal, vos lotes de castaña que se recollen nos vellos soutos son mixturas de variedades con características tecnolóxicas moi variables. Sen embargo, nalgunhas zonas, como en Valdeorras e non suroeste de Ourense, houbo unha certa evolución dá estrutura varietal propagando as variedades locais máis valoradas non mercado.

Aínda que algunhas variedades como a parede, a rapada, a amarelante e a luguesa cultívanse en varias comarcas, en xeral, a súa distribución xeográfica é de rango limitado, variando a composición varietal dúas soutos de comarca en comarca. A variedade de presa se atopa só na montaña lucense, a variedade garrida na meseta lucense, a negral en Valdeorras, a amarelante en Trives, as famosa, ventura e longal non extremo Suroeste dá provincia de Ourense.

Un dous obxectivos dá Indicación Xeográfica Protexida Castaña de Galicia é promover a creación de novos soutos destinados a producir cantidades importantes uniformes, de variedades adaptadas aos principais usos actuais, que son fundamentalmente ou pelado en industria e a venda en fresco. As variedades consideradas de maior interese son a amarelante, a famosa, a garrida, a longal, a negral, a de Parede, a ventura e a xudía.

A produción deste ano caracterizar póla súa abundancia, quizais debida ao ambiente seco na polinización. E tamén póla gran cantidade de castaña podrecida a causa dás altas temperaturas en setembro e outubro.